Anh T., chủ một quán ăn gia đình. Khi được thông báo từ tháng 6-2025 phải dùng hóa đơn điện tử kết nối thuế mỗi lần bán hàng, anh ngỡ ngàng: “Quán phở của tôi khách quen là chính, trước giờ có xuất hóa đơn bao giờ. Giờ lắp máy tính tiền, kết nối mạng, in hóa đơn cho từng bát phở thì làm sao kịp phục vụ?”.
Chị Lan, một tiểu thương tại chợ Phạm Văn Hai, phường Tân Sơn Hòa (TPHCM), cũng bày tỏ nỗi lo: chỉ một lỗi kỹ thuật trong việc xuất hóa đơn có thể khiến chị đối mặt với mức phạt lên đến hàng chục triệu đồng - số tiền mà “bán cả năm cũng chưa chắc để dành nổi”(1).
Ở miền Bắc, tại chợ đầu mối Thổ Tang (Phú Thọ), nhiều hộ kinh doanh đã tạm ngừng buôn bán trong những ngày giáp Tết vì lo ngại các quy định mới về thuế và sức ép cạnh tranh từ thương mại điện tử. Chính quyền địa phương đã phải vào cuộc đối thoại để tìm giải pháp hỗ trợ(2).
Những câu chuyện ấy cho thấy dòng chảy pháp luật hiện nay không chỉ tác động đến các tập đoàn lớn, mà đã chạm tới từng mắt xích nhỏ nhất của nền kinh tế - từ hộ kinh doanh, tiểu thương chợ truyền thống đến cả người bán hàng online.
Doanh nghiệp nhỏ chịu tác động lớn
Thực tiễn cho thấy doanh nghiệp càng nhỏ thì càng khó theo kịp sự thay đổi của chính sách pháp luật và khả năng tuân thủ càng hạn chế. Nếu các tập đoàn, công ty lớn phải đối mặt với những quy định phức tạp hơn về quản trị và hội nhập quốc tế, thì các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như hộ kinh doanh cá thể lại vất vả thích nghi với nghĩa vụ mới trong hoạt động hằng ngày.
Từ ngày 1-6-2025, tất cả các hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỉ đồng/năm trở lên buộc phải sử dụng hóa đơn điện tử được khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối trực tiếp với hệ thống dữ liệu của cơ quan thuế(3). Điều này cho thấy, không chỉ các “ông lớn”, các hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ cũng bị tác động mạnh bởi dòng chảy pháp luật Việt Nam đang điều chỉnh mạnh mẽ. Các quy định điều chỉnh này nhằm hiện đại hóa quản lý thuế, thay thế dần phương thức thu thuế khoán, tăng minh bạch và chính xác trong ghi nhận doanh thu của hộ kinh doanh. Đây là thay đổi tích cực về dài hạn, nhưng trước mắt nhiều hộ kinh doanh nhỏ đã lúng túng với công nghệ mới, phát sinh chi phí mua sắm thiết bị, phần mềm và nguy cơ bị xử phạt nếu vi phạm.
Thực tế, nếu không xuất hóa đơn đúng quy định hoặc không kết nối dữ liệu kịp thời, hộ kinh doanh có thể bị phạt với số tiền không nhỏ cho mỗi vi phạm là một áp lực lớn với người buôn bán nhỏ vốn quen làm ăn theo thói quen cũ.
Sự bối rối của người dân phản ánh thực trạng nhiều hộ kinh doanh nhỏ đang chật vật thích ứng với yêu cầu pháp luật mới. Các chủ cửa hàng tạp hóa, tiểu thương chợ truyền thống cũng đối diện bài toán học cách sử dụng phần mềm xuất hóa đơn, cập nhật kiến thức kế toán thuế. Đây là những việc vượt xa kinh nghiệm kinh doanh truyền thống của họ bao lâu nay.
Dòng chảy pháp luật 2025 đã len lỏi, tác động tới mọi đối tượng doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp lớn chịu áp lực nâng cấp quản trị cho phù hợp chuẩn mực mới, thì doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh cũng không còn “vùng trũng” miễn nhiễm trước luật pháp. Từ thành thị đến nông thôn, từ công ty niêm yết tới cửa hàng vỉa hè, không ai có thể “đứng bên lề” của dòng chảy này. Thay vào đó, tất cả đều phải học cách bơi trong dòng chảy, nếu không muốn bị bỏ lại phía sau.
Cơ hội và thách thức song hành
Dòng chảy pháp luật mạnh mẽ mang đến cả lợi ích lẫn thách thức cho cộng đồng doanh nghiệp. Trên hành trình xuôi dòng, có những đoạn nước êm mở ra cơ hội phát triển, nhưng cũng không thiếu ghềnh thác đòi hỏi doanh nghiệp cẩn trọng chèo lái.
Về mặt tích cực, rõ ràng các thay đổi pháp luật năm 2025 hướng đến mục tiêu cuối cùng là cải thiện môi trường kinh doanh. Những cải cách thủ tục hành chính giúp giảm gánh nặng giấy tờ, tiết kiệm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp về lâu dài. Việc đơn giản hóa điều kiện kinh doanh và chuẩn hóa quy trình trong pháp luật kinh doanh sẽ tạo thuận lợi hơn cho khởi nghiệp và hoạt động của doanh nghiệp. Các chính sách thuế và tài chính mới thì hướng tới minh bạch hóa và công bằng, ngăn chặn hành vi trốn thuế, chuyển giá, góp phần tạo sân chơi bình đẳng giữa các doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Như quy định buộc sàn thương mại điện tử phải khấu trừ và nộp thuế thay người bán trên sàn từ 2025 sẽ giúp thu thuế đầy đủ hơn và giải tỏa gánh nặng kê khai cho hộ kinh doanh nhỏ lẻ bán hàng online(4).
Bên cạnh đó, nhiều chính sách ưu đãi, hỗ trợ cũng được ban hành miễn, tăng mức doanh thu phải đóng thuế khoán cho hộ kinh doanh; giảm thuế thu nhập doanh nghiệp trong hai năm đầu và 50% trong bốn năm tiếp theo cho doanh nghiệp công nghệ mới khởi nghiệp; mở rộng diện tham gia và tăng quyền lợi bảo hiểm xã hội cho người lao động sẽ giúp doanh nghiệp giữ chân lao động lành nghề. Những cải cách này nếu được thực thi hiệu quả sẽ giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí ẩn và nâng tầm quản trị doanh nghiệp, từ đó tăng sức cạnh tranh của cả nền kinh tế.
Tuy nhiên, dòng chảy pháp luật mạnh mẽ này tạo ra chi phí mà tổ chức kinh doanh nào cũng phải đối diện. Đầu tiên quy định pháp luật thay đổi nhanh và khó đoán, nhiều yêu cầu mới tuân thủ khiến doanh nghiệp không kịp chuẩn bị để điều chỉnh hoạt động kinh doanh.
Sự chồng chéo giữa các luật, nghị định và thông tư vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Doanh nghiệp tuân thủ theo hướng dẫn của bộ này có thể lại vướng quy định của bộ khác. Không ít ý kiến cho rằng “luật không đáng sợ, đáng sợ là thông tư, công văn hướng dẫn”, bởi các văn bản dưới luật thay đổi nhanh và cách áp dụng đôi khi thiếu thống nhất.
Để pháp luật thực sự trở thành động lực phát triển, thay vì là gánh nặng, cần một số điều chỉnh trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Nhất là đối với những cá nhân, tổ chức kinh doanh nhỏ lẻ đang chiếm phần lớn tại Việt Nam nhưng lại là đối tượng dễ bị tổn thương nhất bởi những thay đổi trong chính sách kinh doanh quốc gia.
Thứ nhất, cần đơn giản hóa thủ tục và giảm các yêu cầu không cần thiết đối với hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ.
Thứ hai, cần tăng cường hướng dẫn thực thi thống nhất giữa các địa phương, hạn chế tình trạng “mỗi nơi hiểu một kiểu”. Nhà nước với vai trò quản lý, tại thời điểm có phần nhạy cảm và khó khăn ban đầu này, thay vì tìm đến hộ kinh doanh với vai trò quản lý khắt khe, máy móc hãy trở thành người đồng hành, hỗ trợ hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ trong hoạt động tuân thủ mới mẻ.
Thứ ba, Nhà nước cần có lộ trình chuyển tiếp hợp lý khi áp dụng các quy định mới, giúp doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị về tài chính, nhân sự và hệ thống.
Một hệ thống pháp luật tốt không chỉ để xử phạt, mà để doanh nghiệp biết cách đi đúng trước khi mắc các sai sót do lỗi vô ý.
LS. Nguyễn Văn Phúc (*)