Áp lực chuyển đổi
Trọng tâm của quá trình chuyển đổi này chính là Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) - tổ chức đang được định hướng tái cơ cấu toàn diện để tiến tới hình thành quỹ đầu tư quốc gia (Sovereign Wealth Fund - SWF) của Việt Nam.
Đây không đơn thuần là thay đổi mô hình hoạt động của một tổng công ty quản lý vốn nhà nước. Xa hơn, đó là bước chuyển tư duy từ “quản lý vốn hành chính” sang “đầu tư vốn chiến lược”, nơi Nhà nước không chỉ nắm giữ tài sản mà còn chủ động sử dụng dòng vốn để kiến tạo tăng trưởng, dẫn dắt công nghiệp hóa, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hình thành các ngành kinh tế chiến lược mới.
Đáng chú ý, Kết luận 18/KL-TW yêu cầu “tập trung đánh giá, tái cơ cấu toàn diện mô hình hoạt động của SCIC, tiến tới thành lập quỹ đầu tư quốc gia” và phải hoàn thành trong quý II/2026. Điều này cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn trong việc xây dựng một quỹ đầu tư của Nhà nước theo chuẩn quốc tế.
Muốn hình thành quỹ đầu tư quốc gia, điều kiện tiên quyết là phải tích lũy được nguồn lực đủ lớn. Để làm được điều đó, tiến trình thoái vốn, cổ phần hóa và chuyển giao DNNN về SCIC phải được đẩy mạnh trong giai đoạn tới.
Hiện nay, khu vực DNNN vẫn đang nắm giữ khối tài sản khổng lồ, ước tính lên tới gần 4 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, việc quản lý vốn nhà nước còn phân tán ở nhiều bộ, ngành và địa phương, khiến hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa cao. Trong khi đó, tổng số vốn nhà nước mà SCIC tiếp nhận đến nay mới chỉ tương đương khoảng 2% tổng vốn nhà nước tại doanh nghiệp, một con số quá nhỏ nếu đặt trong tham vọng xây dựng quỹ đầu tư quốc gia quy mô lớn.
Điều này đồng nghĩa, để SCIC thực sự trở thành “Temasek của Việt Nam”, quá trình chuyển giao vốn nhà nước về SCIC sẽ phải diễn ra quyết liệt hơn nhiều so với trước đây. Không chỉ các doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ dưới 50% vốn, mà ngay cả nhiều doanh nghiệp Nhà nước đang nắm chi phối cũng có thể nằm trong diện tái cấu trúc và chuyển giao.
Bối cảnh hiện nay cũng tạo ra áp lực buộc Việt Nam phải thay đổi mô hình quản lý vốn nhà nước. Với độ mở nền kinh tế đã vượt 180% GDP, trong khi khu vực FDI chiếm hơn 70% kim ngạch xuất khẩu, nền kinh tế Việt Nam ngày càng phụ thuộc lớn vào dòng vốn và chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này giúp tăng trưởng nhanh nhưng đồng thời khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc địa chính trị và biến động quốc tế.
Trong bối cảnh đó, một quỹ đầu tư quốc gia vận hành theo nguyên tắc thị trường và có hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp sẽ đóng vai trò như “lớp đệm tài chính” của nền kinh tế. Quỹ không chỉ đầu tư dài hạn, mà còn có thể can thiệp khi thị trường biến động mạnh, cung cấp thanh khoản hoặc hỗ trợ các doanh nghiệp chiến lược khi cần thiết.
Mô hình này thực tế đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công. Temasek Holdings của Singapore, Khazanah Nasional của Malaysia hay Danantara của Indonesia đều được xây dựng trên cơ sở tập trung vốn nhà nước tại doanh nghiệp, sau đó vận hành theo nguyên tắc đầu tư chuyên nghiệp và định hướng tăng trưởng dài hạn.
Điểm chung của các mô hình thành công là Nhà nước không can thiệp hành chính vào hoạt động đầu tư hàng ngày, mà trao quyền tự chủ cao cho tổ chức quản lý vốn; đồng thời, áp dụng cơ chế đánh giá theo hiệu quả danh mục đầu tư trung và dài hạn. Đây cũng là điều SCIC đang hướng tới.
Vai trò của SCIC sẽ không dừng ở chức năng quản lý vốn
Theo chiến lược phát triển giai đoạn 2026 - 2030, SCIC sẽ tập trung hoàn thành phân loại, cơ cấu lại và bán vốn tại các doanh nghiệp theo danh mục mới trong giai đoạn 2026 - 2027, đồng thời tiếp nhận thêm các doanh nghiệp thuộc diện chuyển giao.
Ví dụ, trong các lĩnh vực như hạ tầng giao thông, năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu, AI hay bán dẫn, nếu không có sự tham gia dẫn dắt của Nhà nước, khu vực tư nhân thường khó mạnh dạn đầu tư quy mô lớn. Khi đó, quỹ đầu tư quốc gia sẽ đóng vai trò giảm thiểu rủi ro, tạo niềm tin thị trường và kéo theo nhiều đồng vốn xã hội cùng tham gia.
Một đồng vốn nhà nước khi được đầu tư đúng cách có thể kích hoạt nhiều đồng vốn tư nhân khác. Đây chính là logic cốt lõi của mô hình SWF hiện đại.
Tuy nhiên, để thực hiện được mục tiêu này, SCIC sẽ cần cơ chế hoàn toàn khác hiện nay. Theo đề xuất, SCIC cần được giữ lại toàn bộ lợi nhuận sau thuế trong một số năm tới để tăng vốn điều lệ, thay vì nộp phần lớn về ngân sách như trước. Mục tiêu trước mắt là nâng quy mô vốn lên khoảng 150.000 tỷ đồng trong vòng 2 - 3 năm tới.
Song song với đó là việc xây dựng khuôn khổ pháp lý riêng cho quỹ đầu tư quốc gia, cho phép đầu tư thoái vốn linh hoạt theo thị trường, hợp vốn với các nhà đầu tư quốc tế, thành lập các quỹ chuyên biệt theo mô hình “fund of funds” (quỹ của các quỹ - là một chiến lược đầu tư, trong đó, một quỹ đầu tư không trực tiếp mua cổ phiếu, trái phiếu hay bất động sản…, thay vào đó sẽ rót vốn vào các quỹ đầu tư khác), đồng thời áp dụng cơ chế lương thưởng đủ sức cạnh tranh để thu hút nhân sự tài chính cấp cao. Đây là điểm rất quan trọng, bởi mô hình quỹ đầu tư quốc gia muốn vận hành hiệu quả phải dựa trên tư duy đầu tư chuyên nghiệp, không thể hoạt động theo cơ chế hành chính truyền thống.
Một điểm đáng chú ý khác là quá trình hình thành quỹ đầu tư quốc gia đang được đặt song hành với định hướng xây dựng trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam. Hai cấu phần này có mối liên hệ tương hỗ rất rõ. Nếu trung tâm tài chính quốc tế đóng vai trò “hạ tầng thị trường vốn”, thì quỹ đầu tư quốc gia sẽ là “nguồn lực đầu tư dẫn dắt”. Một bên tạo ra thị trường vốn sâu rộng, một bên cung cấp dòng vốn chiến lược để hình thành các hệ sinh thái đầu tư lớn.
Kinh nghiệm của Singapore cho thấy, sự kết hợp giữa Temasek và Trung tâm Tài chính Singapore đã tạo nên hệ sinh thái tài chính mạnh hàng đầu châu Á. Việt Nam rõ ràng đang hướng tới mô hình tương tự.
Nhưng để đạt được điều đó, quá trình thoái vốn, cổ phần hóa và chuyển giao DNNN chắc chắn sẽ phải được đẩy nhanh hơn rất nhiều trong những năm tới. Bởi chỉ khi tích lũy được nguồn lực đủ lớn, quỹ đầu tư quốc gia mới có thể thực sự trở thành “cỗ máy đầu tư” cho chiến lược tăng trưởng dài hạn của Việt Nam.
Huy Nguyên