Thị trường chứng khoán Việt Nam đang đếm ngược tới cột mốc tháng 9/2026, thời điểm tổ chức xếp hạng quốc tế FTSE Russell chính thức nâng hạng thị trường từ “Cận biên” (Frontier Market) lên “Mới nổi” (Emerging Market). Trong khi các cơ quan quản lý nỗ lực làm sạch thị trường và doanh nghiệp đẩy mạnh minh bạch hóa hoạt động, một thực tế đáng lưu ý vẫn tồn tại: không ít nhà đầu tư cá nhân chưa thực sự sẵn sàng “nâng hạng” tư duy của chính mình.
Trước yêu cầu nâng cao chất lượng nhà đầu tư, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương nhấn mạnh, việc nâng hạng không chỉ là mục tiêu của cơ quan quản lý mà còn là trách nhiệm của tất cả các chủ thể tham gia thị trường. Theo bà Phương, tỷ trọng nhà đầu tư cá nhân hiện vẫn ở mức rất lớn, giúp thị trường duy trì sự sôi động nhưng đồng thời cũng khiến biến động giá trở nên mạnh hơn.
Cái giá của việc đầu tư theo tin đồn
Câu chuyện vấp ngã và tự đứng dậy của anh Toàn (một nhà đầu tư tay ngang) chính là lăng kính chân thực để nhìn lại cách dòng tiền cá nhân đang vận hành trên thị trường.
Quay ngược thời gian về giai đoạn cuối năm 2021 và đầu năm 2022, thị trường chìm trong cơn say của các cổ phiếu bất động sản. Đó là giai đoạn mà tư duy “đếm cua trong lỗ” trở nên phổ biến trong cộng đồng nhà đầu tư F0.
Gom góp được hơn 2 tỷ đồng tiền tiết kiệm, anh Toàn giải ngân vào một cổ phiếu bất động sản đang “làm mưa làm gió” trên thị trường thời điểm đó. Quyết định được đưa ra chỉ trong khoảng 10 phút, hoàn toàn dựa trên lời khẳng định từ một môi giới trong “room VIP” rằng cổ phiếu này sẽ sớm tăng mạnh. Khi bong bóng bất động sản vỡ vào giữa năm 2022, cổ phiếu lao dốc và mất thanh khoản, tài khoản của anh bốc hơi hơn 60%.
Tìm lại giá trị từ thông tin chính thống
Không chấp nhận rời bỏ thị trường với bàn tay trắng, anh Toàn quyết định làm lại từ đầu với một tâm thế hoàn toàn khác. Thay vì lang thang trên các diễn đàn để tìm kiếm “ba chữ cái” (mã cổ phiếu) nhằm xuống tiền, anh quay lại với nguyên lý cơ bản nhất của đầu tư: tự tìm hiểu và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
Bước đi đầu tiên là đọc báo cáo thường niên và truy cập website chính thức của doanh nghiệp - những nguồn dữ liệu chính thống nhất giúp anh hiểu doanh nghiệp thực sự đang kinh doanh gì, đâu là sản phẩm cốt lõi và vị thế cạnh tranh trên thị trường ra sao.
Quan trọng hơn, anh bắt đầu hình thành thói quen tham dự đại hội cổ đông thường niên. Theo anh, giá trị lớn nhất của các kỳ đại hội không nằm ở những bản báo cáo thành tích được trình bày trên bục, mà ở phần hỏi - đáp, nơi các cổ đông lớn hoặc quỹ đầu tư chất vấn ban lãnh đạo về tiến độ dự án, các khoản phải thu hay rủi ro nợ vay.
Từ đó, anh tự thiết lập danh sách các vấn đề trọng yếu cần theo dõi thay vì mù mờ như trước. Chỉ khi trang bị được bộ lọc kiến thức nền tảng đó, anh mới bắt đầu đọc lại các báo cáo phân tích của các công ty chứng khoán uy tín - lúc này không còn chăm chăm kéo xuống trang cuối xem “giá mục tiêu”, mà đọc để thẩm định xem các luận điểm phân tích có hợp lý với bối cảnh thực tế hay không.
Dòng tiền lớn đòi hỏi chất lượng tương xứng
Quá trình phát triển của thị trường đòi hỏi sự đồng hành của mọi thành viên, trong đó việc nâng cao chất lượng nhà đầu tư là yếu tố quyết định. Khi cánh cửa nâng hạng mở ra, dòng vốn hàng tỷ USD từ các định chế tài chính quốc tế sẽ tham gia thị trường. Những tổ chức này đưa ra quyết định đầu tư dựa trên dữ liệu chuẩn mực và năng lực quản trị rủi ro, chứ không dựa vào tin đồn hay các kỳ vọng thiếu cơ sở.
Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam chỉ ra rằng, ngay cả thị trường Đài Loan (Trung Quốc), dù đã là thị trường mới nổi từ lâu, vẫn duy trì các chương trình đào tạo và nâng cao chất lượng nhà đầu tư một cách liên tục. Ông Sơn nhấn mạnh, việc nâng cao nhận thức nhà đầu tư không chỉ là trách nhiệm của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước mà là vấn đề chung của toàn thị trường, trong đó có vai trò quan trọng của các hiệp hội, công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ.
Ông Dương Quang Minh, chuyên viên phân tích cao cấp tại Công ty Chứng khoán BIDV (BSC) nhận xét, sự gia tăng nhanh của số lượng nhà đầu tư cá nhân là động lực quan trọng giúp thanh khoản thị trường cải thiện mạnh trong những năm gần đây. Tuy nhiên, mặt trái là một bộ phận nhà đầu tư vẫn dựa nhiều vào tin đồn hơn là phân tích cơ bản. Các hình thức “phím hàng,” “room VIP,” “tin nội bộ” thường khai thác tâm lý FOMO và kỳ vọng lợi nhuận ngắn hạn, đặc biệt tại các cổ phiếu có tỷ lệ tự do chuyển nhượng (free-float) thấp hoặc thanh khoản hạn chế.
Theo ông Minh, về bản chất, những thông tin chưa được kiểm chứng làm gia tăng biến động giá trong ngắn hạn, khiến cổ phiếu có thời điểm giao dịch lệch xa giá trị nội tại (giá trị thực của doanh nghiệp dựa trên tài sản, dòng tiền và triển vọng kinh doanh), qua đó làm suy giảm hiệu quả của cơ chế hình thành giá và ảnh hưởng tới tính minh bạch của toàn thị trường.
Thực tế, tại các thị trường mới nổi, dòng tiền thường được dẫn dắt bởi các yếu tố cơ bản như tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền hoạt động, chất lượng tài sản và quản trị doanh nghiệp - thay vì các thông tin mang tính đầu cơ ngắn hạn. Do đó, nhà đầu tư cần ưu tiên nguồn thông tin chính thống từ doanh nghiệp niêm yết, cơ quan quản lý và tổ chức nghiên cứu chuyên nghiệp. Theo ông Minh, về dài hạn, lợi nhuận bền vững không đến từ việc dự đoán chính xác những biến động ngắn hạn của giá cổ phiếu, mà đến từ khả năng lựa chọn được những doanh nghiệp có nền tảng tốt và triển vọng tăng trưởng thực chất.
Anh Quý